Shëndeti mendor: kur të shkoni te psikiatri

Është një bisedë që shmanget. Një temë e fshehur, shpesh e pëshpëritur pas dyerve të mbyllura. “Mos shko te psikiatri, do të mendojnë që je i çmendur.” Kjo është fraza që kam dëgjuar më shpesh, një klithmë e heshtur që ndalon kaq shumë njerëz të marrin ndihmën që u duhet. Por a është e vërtetë? A duhet të jetë kaq e frikshme një psikiatër konsultë?

Le të jemi të qartë: mendja juaj është po aq pjesë e trupit tuaj sa zemra, mushkëritë apo mëlçia. Kur zemra ka problem, shkon te kardiologu. Kur mushkëritë kanë problem, shkon te pneumologu. Atëherë, pse kur mendja ka problem, hezitojmë kaq shumë të shkojmë te psikiatri? Frika nga paragjykimi, ndjenja e fajit, turpi… Këto janë pengesat reale, jo vetë mjeku. Dhe shpesh, kjo frikë na kushton shumë shtrenjtë, duke i lënë çrregullime ankthi dhe probleme të tjera të shëndetit mendor të marrin peng jetën tonë.

Kemi një kulturë ku thuhet “do të kalojë vetë”, ose “mos u merr me këto gjëra”. Ose më keq, kërkojmë zgjidhje te “ilaçet e gjyshes”, që në rastin më të mirë s’bëjnë asgjë, në rastin më të keq, fshehin simptomat duke e përkeqësuar gjendjen. Ndonjëherë, edhe kur shkojmë te mjeku i familjes, ai mund të mos e adresojë si duhet problemin, ose thjesht të japë një recetë për qetësues pa një vlerësim të plotë. Kjo nuk është zgjidhje.

Shëndeti mendor nuk është luks, por nevojë thelbësore. Nëse jeni duke lexuar këtë, ndoshta po mendoni për veten tuaj, ose për dikë të dashur. Dhe ky është hapi i parë.

A është frika nga psikiatri e vërtetë apo një mit?

Psikiatria është një degë e mjekësisë. Një psikiatër është mjek, i diplomuar, i specializuar. Ai trajton sëmundjet e trurit që ndikojnë në mendimet, ndjenjat dhe sjelljen tuaj. Këtu nuk po flasim për “magji” apo “lexim mendimesh”. Po flasim për neurotransmetues, struktura të trurit, reagime biokimike. Saktësisht si një kardiolog studion zemrën, një psikiatër studion trurin.

Miti kryesor është se te psikiatri shkojnë vetëm ata që kanë “humbur mendjen”. Absolutisht jo. Shumica e pacientëve kërkojnë ndihmë për probleme të përditshme që janë bërë të padurueshme: ankth kronik, sulme paniku, depresion, probleme me gjumin, vështirësi në menaxhimin e stresit, ose ndryshime të humorit. Është si të kesh një dhimbje koke të vazhdueshme: nuk do të thotë se po vdes, por tregon se diçka nuk shkon dhe duhet parë.

Në Shqipëri, për fat të keq, stigma është ende e fortë. Shumë njerëz preferojnë të vuajnë në heshtje sesa të etiketuar. Por kjo etiketë është një iluzion. Askush nuk është “i çmendur” sepse kërkon ndihmë për shëndetin e tij mendor. Përkundrazi, është shenjë force dhe vetëdijeje.

Kur “thjesht do të kalojë” nuk funksionon: Shenjat që nuk duhet t’i injoroni

Është njerëzore të kalosh ditë të vështira, të ndjesh trishtim, stres. Por ka një vijë që ndan këto ndjenja normale nga një problem shëndetësor mendor që kërkon vëmendje profesionale. Këtu janë disa shenja paralajmëruese, të cilat nuk duhen injoruar:

Ankthi që paralizon jetën tuaj

• Ankthi i vazhdueshëm dhe i tepërt: Nëse jeni të shqetësuar për gjithçka, pa arsye të qartë, për shumicën e ditëve, për javë ose muaj. Kjo nuk është “stres i thjeshtë”.
• Sulme Paniku: Ndjenjë e papritur dhe intensive frike, me simptoma fizike si rrahje zemre të shpejta, djersitje, dridhje, ndjesi mbytjeje, dhimbje gjoksi, marramendje. Nëse ju ndodhin këto, nuk mund t’i injoroni.
• Fobitë: Frikë iracionale dhe intensive nga situata ose objekte specifike që ju bllokojnë jetën.
• Vështirësi në situata sociale: Një frikë e madhe nga gjykimi i të tjerëve, që ju pengon të dilni, të punoni apo të krijoni marrëdhënie. Këto janë forma të `çrregullime ankthi` që kërkojnë ndërhyrje.

Trishtim dhe Humbje Interesi

• Trishtim i thellë dhe i vazhdueshëm: Nëse trishtimi zgjat më shumë se dy javë dhe ndikon në çdo aspekt të jetës tuaj, nuk është thjesht “një ditë e keqe”.
• Humbje interesi: Aktivitete që dikur ju pëlqenin nuk ju shijojnë më. Nuk keni dëshirë të bëni asgjë.
• Ndryshime në oreks ose peshë: Ose hani shumë pak, ose shumë. Ose humbni peshë ndjeshëm, ose shtoni.
• Probleme me gjumin: Vështirësi për të fjetur, zgjime të shpeshta, ose gjumë i tepërt pa u ndjerë i pushuar.
• Mungesë energjie dhe lodhje: Ndiheni vazhdimisht të lodhur, edhe pasi keni pushuar.

Mendime dhe Sjellje shqetësuese

• Vështirësi në përqendrim: Nuk mund të përqendroheni në punë, në lexim, apo në biseda. Mendja juaj është e shpërqendruar.
• Ndryshime të papritura të humorit: Kaloni nga euforia në trishtim të thellë në pak kohë.
• Izolimi social: Largimi nga miqtë dhe familja.
• Mendime për vetëvrasje ose vetëlëndim: Kjo është një emergjencë. Kërkoni ndihmë menjëherë. Mos prisni asnjë çast.
• Përdorimi i substancave: Përdorimi i alkoolit, drogës, apo qetësuesve si një mënyrë për të përballuar dhimbjen emocionale. Kjo vetëm sa e përkeqëson problemin.
• Halucinacione ose deluzione: Dëgjimi i zërave, shikimi i gjërave që nuk janë aty, ose besime të forta që nuk bazohen në realitet. Këto janë shenja serioze.

Nëse identifikoni veten në një apo më shumë nga këto shenja, veçanërisht nëse ato ndikojnë në punën tuaj, marrëdhëniet ose aftësinë për të funksionuar normalisht, atëherë është koha për një psikiatër konsultë. Nuk është një dështim personal, por një sinjal që trupi dhe mendja juaj kanë nevojë për ndihmë mjekësore.

Çfarë ndodh gjatë një psikiatër konsultë?

Kujtojini që mjeku nuk është këtu për t’ju gjykuar. Nuk është as për t’ju shtyrë drejt medikamenteve menjëherë. Një psikiatër konsultë është para së gjithash një bisedë. Një mundësi për të folur hapur, pa frikë. Gjatë takimit do të:

• Flisni për historinë tuaj: Mjeku do t’ju pyesë për simptomat tuaja, kur filluan, sa serioze janë, si ndikojnë në jetën tuaj. Do të flisni për historinë mjekësore të familjes, për rrethanat aktuale të jetës.
• Vlerësohet gjendja juaj mendore: Përmes pyetjeve, psikiatri vlerëson gjendjen tuaj emocionale, modelin e të menduarit, kujtesën dhe përqendrimin.
• Diskutoni opsionet e trajtimit: Pas vlerësimit, psikiatri do të propozojë një plan trajtimi. Ky plan mund të përfshijë terapi bisede (psikoterapi), medikamente, ose një kombinim të të dyjave.

Medikamentet janë një vegël, jo zgjidhja e vetme. Ato nuk janë “pilula lumturie”, por mund të ndihmojnë në rregullimin e kimisë së trurit, duke lehtësuar simptomat dhe duke e bërë më të lehtë për ju të merrni pjesë në terapi ose të menaxhoni jetën e përditshme. Psikiatri mund t’ju shpjegojë çdo ilaç, efektet anësore dhe përfitimet. Mos kini frikë të pyesni. Një mjek i mirë do t’ju dëgjojë dhe do t’i përgjigjet çdo shqetësimi tuaj.

Mbani mend: nuk ka asnjë formulë “të vetme” që funksionon për të gjithë. Trajtimi është individualizuar. Kërkon kohë, durim dhe bashkëpunim me mjekun.

Pse është e rëndësishme të veproni shpejt?

Shumë njerëz presin derisa situata të jetë bërë e padurueshme, kur problemet kanë escaluar. Kjo është një strategji e gabuar. Sa më shpejt të kërkoni ndihmë, aq më i lehtë dhe më efektiv do të jetë trajtimi. Le të kuptohemi: një çrregullime ankthi që mbetet i patrajtuar për vite me radhë, krijon shtresa të tjera problemesh – marrëdhënie të prishura, probleme në punë, abuzim me substancat, probleme fizike. Truri është një organ plastik, por zakonet dhe modelet e të menduarit negativ bëhen thellësisht të rrënjosura me kalimin e kohës.

Problemet e patrajtuara të shëndetit mendor ndikojnë në shëndetin fizik. Depresioni dhe ankthi janë lidhur me sëmundje zemre, diabet, probleme me tretjen dhe sistemin imunitar. Nuk është vetëm mendja ajo që vuan, por i gjithë trupi. Vonimi i një psikiatër konsultë mund t’ju kushtojë jo vetëm qetësinë shpirtërore, por edhe vite nga jeta juaj, ose cilësinë e saj. Mos u mashtroni nga ideja se jeni “të fortë” duke i mbajtur gjërat brenda. Forca e vërtetë është të pranosh se ke nevojë për ndihmë dhe ta kërkosh atë.

Zgjedhja e duhur: Gjetja e një specialisti

Zgjedhja e një psikiatri është personale. Është e rëndësishme të gjeni dikë me të cilin ndiheni rehat të flisni dhe të keni besim. Në Shqipëri, shërbimet e shëndetit mendor janë në zhvillim e sipër. Ka qendra publike dhe klinika private. Ndonjëherë, lista e pritjes në institucionet publike mund të jetë e gjatë, çka i shtyn njerëzit të kërkojnë opsione private. Pavarësisht zgjedhjes, është thelbësore të gjeni një specialist të licencuar dhe me përvojë. Mos hezitoni të bëni pyetje, të kërkoni referenca, ose të lexoni rreth mjekut. Kjo është shëndeti juaj, merrni përgjegjësi për të.

Kujtoni: nuk jeni vetëm. Miliona njerëz përballen me `çrregullime ankthi`, depresion apo probleme të tjera të shëndetit mendor. Kërkimi i ndihmës nuk ju bën të dobët, por të mençur. Është një hap drejt rimëkëmbjes, drejt një jete më të qetë dhe më të lumtur. Nëse keni dyshime, ose thjesht dëshironi të flisni me një specialist, mos e shtyni. Shëndeti juaj mendor meriton po aq vëmendje sa shëndeti fizik.

Nëse keni dyshime, më mirë sigurohuni dhe bëni pyetje paraprakisht. Mos prisni që gjërat të përkeqësohen.

Rezervoni konsultë.